Tendentieus, ongefundeerd & nodeloos kwetsend
11 topics
#orgaanwet

Waar blijven de voorstanders van de donorwet?

Met de campagne Hart voor Democratie streeft GeenPeil naar een referendum over de nieuwe donorwet. Deze ‘ja, tenzij’-constructie registreert iedere burger die niets laat horen automatisch onder ‘geen bezwaar’. Hoewel de vrije keuze om je af te melden altijd blijft bestaan, eigent de overheid zich hiermee wel een enorme inspraak op de burger toe. Daarom is deze wet uitstekend geschikt voor een referendum over de zeer persoonlijke vraag: ‘Wat mag de overheid beslissen over ons lichaam?’ Het initiatief daarvoor loopt. Maar: waar blijven de voorstanders?

De nieuwe donorwet raakt aan de grondrechten van alle burgers, zoals het recht op privacy (de vrijheid om niet te hóeven kiezen) en het recht op de onschendbaarheid van het lichaam. Niemand betwist het belang van orgaandonatie of het nastreven van zo veel mogelijk keuzeregistraties. Maar de vraag is wel gerechtvaardigd hoe ver de overheid daarin mag gaan. De wetswijziging telt 1 A4’tje, is voor iedereen begrijpelijk en vereist geen diepere dossierkennis zoals bij, ik noem maar wat, een associatieverdrag met Oekraïne.

D66 fractieleider Alexander Pechtold zegt dat hij een referendum over de nieuwe donorwet met vertrouwen tegemoet ziet. Een meerderheid van de kiezers stemt voor, zo weet hij zeker, en gezien de positieve houding van Nederlanders ten aanzien van orgaandonatie (bijna 60% van de geregistreerden geeft toestemming) is dat geen gekke gedachte. Maar: waarom laten deze voorstanders zich niet horen in de aanloop naar een eventueel referendum over dit onderwerp?

Op Radio 1 vroeg columnist Pieter Derks zich af waar de voorstanders blijven. “Waarom staat Pia Dijkstra niet in een D66-regenjas snoephartjes uit te doneren aan winkelend publiek? Waarom heeft Alexander Pechtold geen tourbus geregeld met ‘D66 zegt JA’ op de zijkant, om iedereen op te roepen dit referendum mogelijk te maken en vóór deze wet te stemmen.” Met hem vraag ik me hetzelfde af.

Vanuit GeenPeil hebben we contact gezocht met diverse organisaties en lobbygroepen die zich met orgaandonorschap bezig houden en vóór deze wet zijn, met de vraag of ze met ons in gesprek willen voor een serie podcasts rond het onderwerp. Daarin zouden zij kunnen uitleggen waarom deze actieve registratie er wél moet komen. Helaas: allen houden zich op de vlakte. ‘Misschien nádat er een referendum is gehaald’, is de standaardreactie.

Het is een begrijpelijke tactiek, maar ook een riskante: bij alle voorgaande referenda (EU Grondwet, Oekraïneverdrag, Sleepwet) kwamen de vóór-campagnes te laat en tevens te lafhartig op gang, waardoor het tegenkamp steeds met grote voorsprong aan de strijd om stemmers begon. Gaan de voorstanders dat wéér laten gebeuren? Dat zou jammer zijn. Niet alleen zou Pechtolds zelfverzekerdheid over zijn winkansen daarmee een flinke deuk kunnen oplopen, het is vooral zonde van de kans om een inhoudelijk debat over een belangrijk onderwerp te voeren: donorregistratie, en de manier waarop wij daar als land mee om willen gaan.

Voorstanders van deze donorwet, denk je eens in hoe gelukkig je Pia Dijkstra kan maken als een meerderheid van Nederland straks instemt met haar donorwet, waarmee het draagvlak voor actieve donorregistratie definitief in de wet wordt verankerd? Wacht niet af wat er gebeuren gaat. Teken ook voor een referendum op hartvoordemocratie.nl, en geef een slinger aan het grote donordebat.

Social

Senaat: 'Hee minister, waar blijft die donorwet?'

D66 Donor Dyson

De Eerste Kamer is woke! En ze lezen de GeenStijl, want de voorzitter wil van minister Bruins van het Medische Ministerie weten waarom de invoering van de donorwet op zich laat wachten. Is meneer minister soms bang voor een referendum?

"Eerste Kamer-voorzitter Ankie Broekers-Knol wil opheldering van minister van Volksgezondheid Bruno Bruins over de invoering van de donorwet. Een aantal senatoren vreest dat invoering van de wet achter de schermen bewust vertraagd wordt om te voorkomen dat er een referendum over wordt afgedwongen", zo vat Elsevier het samen. De bron is BNR, dat met een printje van het GeenStijl-topic 'Rutte III saboteert referendum over donorwet' naar het Binnenhof is gegaan. Lol-audio: "Het klinkt een beetje als een complottheorie." - "Ja, en toch wordt het gefluisterd hier op het Binnenhof." PvdD-Kamerlid Arissen heeft Kamervragen ingediend ‘nu de schijn ontstaat dat het publiceren van de Donorwet bewust vertraagd is om zo het organiseren van een referendum te bemoeilijken’. Bij MinVWS hebben ze geen idee hoe lang het allemaal nog duurt, maar de minister moet wel eerst helaas toevallig nog even naar de Paralympics in Pjongtsjang. Ondertussen tikt de doodsklok voor het referendum door...

Social

LIVE Donorwet stemming! Gaan al onze organen in Pia Dijkstra's D66-stofzuiger van de Staat?

De donorwet ging met 1 door de NS vertraagde tegenstem te weinig door de Tweede Kamer, maar in de Senaat blijft het tot de laatste stem spannend of de scalpel in de Grondwet gaat. 

Het meeste is wel gezegd (donordossier), het is nu aan de 75 senatoren van de Eerste Kamer om een individuele afweging (zonder fractiediscipline!) te maken over de actieve donorregistratie die D'66 wil doordrukken. Conserveert de Senaat, dankzij onder andere de prachtige pleidooien van de heren Van Dijk (SGP) en Koffeman (Partij voor de Dieren), het Grondwettelijke recht op zelfbeschikking en de lichamelijke integriteit binnen een stukje staatsvrije ruimte voor de burger, of gaan de vakantiegangers van de Eerste Kamer toestaan dat D'66 de Grondwet herschrijft met de giftige inkt van de empathie waarmee ze hun zogenaamd "progressieve" religie schrijven, en waarmee een geschonken orgaan verandert in een gegeven paard? Wordt de gunst van de gulle gift behouden, of collectiviseert de overheid al onze organen? Garanties op de Grondwet krijg je nooit bij D'66. De afronding van het debat en de aansluitende hoofdelijke stemming zijn vanaf half twee LIVE te zien op Staatsstream of Senaatsstream. Hup Grondwet, boe stofzuigers!
Update: Het begint goed. 1 voor-stemmer afwezig wegens vakantie 'persoonlijke omstandigheden'.
Update 15u35: Bijna ontknoping. Schorsing tot 15u50, daarna driemaal hoofdelijke stemming over twee moties en de donorwet.
Update 16u15: Eerste telling op basis van stemverklaringen wijst op 38 voor, 36 tegen. Uw organen worden staatsbezit.
UPDATE: Grondwet verliest van orgaangraaiers. Donorwet aangenomen. Je organen uit overheidshanden houden doe je op donorregister.nl.

Donorpoll

Ben je voor of tegen actieve donorregistratie door de Rijksoverheid?


Poll is Verlopen.

Donorpoll

Ben je voor of tegen actieve donorregistratie door de Rijksoverheid?

LIVE. Psst. Stofzuiger kopen? Vervolg donordebat

Vandaag zou de stemming zijn over de donorwet van D'66, maar de Eerste Kamer toonde zich kritisch over de geplande staatscollectivisering van de organen van alle burgers, en wilde meer informatie. Dijkstra's garantie op stofzuigers was niet genoeg.

Die informatie kwam in de vorm van een brief van Pia Dijkstra, die door de mainstream media (expres?) verkeerd gelezen werd en waardoor de suggestie ontstond dat nabestaanden het laatste woord houden over de orgaanoogst van overleden familieleden. Dat is echter niet waar: familieleden hebben geen vetorecht over het besluit van de arts, en ook blijft gelden dat mensen die niet gereageerd hebben op de waarschuwingsbrief dat ze een actieve donorregistratie krijgen van de staat, automatisch als "zwijgen = instemmen" worden genoteerd (wat echt geen zuivere interpretatie is). Hoe Pia Dijkstra 100% van de meerderjarige Nederlandse burgers gaat bereiken met de mededeling dat je organen van de Staat worden, tenzij je actief laat weten dat je dat niet wilt, kon ze niet zeggen: "Garanties krijg je alleen op stofzuigers". We gaan er van uit dat de Senaat de brief beter gelezen heeft dan de MSM, en dat de strijd vóór de bescherming van grondwettelijke rechten tégen de gulzige empathieverslaving van D'66 nog niet gestreden is. Het debat is live te volgen op de Senaatsstream of via de Staatsomroep. De stemming over de ADR is volgende week dinsdag.

Bonusdingetje: hoezo '60% wil donor zijn'?
In het debat vorige week werd door D'66 en andere partijen meermaals aangehaald (Ctrl+F op '60%' in dit verslag) dat onderzoeken uitwijzen dat 'ruim 60% van de Nederlanders best donor wil zijn'. Of het uit afkeer van de door D'66 gewenste omkering van orgaanregistratie komt, of gewoon omdat onze lezers bovengemiddeld liberaal & zelfbeschikkend zijn, weten we niet. Maar alhier zegt 4 op de 5 lezers inmiddels 'aan mijn lijf geen door de staat afgedwongen donorcodicil!'

Donorpoll

Ben je voor of tegen actieve donorregistratie door de Rijksoverheid?


Poll is Verlopen.

Donorpoll

Ben je voor of tegen actieve donorregistratie door de Rijksoverheid?

Social

Donorbrief: Dijkstra geeft artsen laatste woord over organen, geen veto voor nabestaanden

Het duurde even eer de gevraagde brief kwam (de stofzuiger had de eerste versie opgegeten?), maar Pia heeft de aanvullende toelichting op haar donorplannen naar de (gelukkig) uiterst kritische Senaat gestuurd.

In de brief (pdf) gaat ze vooral in op de rol en rechten van nabestaanden. Die krijgen meer ruimte om bezwaar te maken tegen de donatie van organen van 'hun' overledene. De MSM maken er van dat daarmee de 'scherpe randjes van de wet gevijld' zijn, maar dat is echt geen juiste weergave. Om te beginnen blijft het voornemen van Dijkstra staan dat burgers die geen actie ondernemen op hun donorregistratie, "geen bezwaar" zouden hebben, wat in haar ogen gelijk staat aan 'instemmen met actieve donorregistratie'. Dat is volgens het wetsvoorstel straks leidend voor de arts die over het bezwaar van nabestaanden moet beslissen:

"In plaats van een open vraag om toestemming aan nabestaande(n) is de standaardinstelling waarin de wetgever nu zou voorzien, dat de overledene met een geen-bezwaar registratie donor kan worden. Deze standaardinstelling wordt door de arts op gelijke wijze als een ja-registratie behandeld en is dan ook in beginsel leidend voor de arts."

Dat betekent dat, wanneer je niet hebt laten weten of je wel of geen donor wilt zijn, de arts er dus van uit gaat dat 'zwijgen = toestaan'. Maar dat is absoluut niet hetzelfde. Wie weet heeft de overledene nooit de post van Pia gehad, dat je een voorkeur kenbaar moet maken omdat anders de Staat voor je beslist dat je donor bent. Pia kon immers niet garanderen dat ze alle Nederlanders kan bereiken: "Garanties krijg je alleen op stofzuigers", was haar absurde antwoord op de grofste grondwetschending van haar wetsvoorstel.

'Overledene' is overigens ook niet correct, want donororganen worden uit levende (hersendode) lichamen gehaald, en ook 'hersendood' is iets anders dan 'dood' (en heeft in verschillende landen, verschillende definities). Maar in dit soort gevallen krijgt de arts het laatste woord, want de nabestaanden kunnen bezwaar maken maar ze hebben geen formeel vetorecht, lezen we in de brief. 

Op de Grondwetskwesties gaat Dijkstra in haar brief wederom nauwelijks in, net als tijdens het debat. De reden daarvoor lijkt ons relatief simpel: ze heeft geen goed, sluitend en onderbouwd verhaal over het stukje staatsvrij gebied waar alle burgers grondwettelijk recht op hebben. En dat komt weer omdat haar wet te veel op empathie is gebouwd, en niet op de kille ratio van de Grondwet.

Donorpoll

Ben je voor of tegen actieve donorregistratie door de Rijksoverheid?


Poll is Verlopen.

Donorpoll

Ben je voor of tegen actieve donorregistratie door de Rijksoverheid?

Empathie in het donordebat is als het dode jongetje op het strand: een vals argument

Zuig ons maar weer leeg, Henry

Actieve donorregistratie op basis van een opt-out systeem dat van iedereen een 'ja, tenzij' donor maakt, raakt aan diepe en goed verankerde fundamenten van onze liberale grondwet. Maar het debat wordt verziekt door anekdotes en empathie.

De Staat mag haar burgers niet als lijfeigenen beschouwen en dat doet de ADR van Dijkstra wél, omdat er van burgers een actieve handeling verlangd wordt om niet automatisch orgaandonor te zijn, in plaats van een handeling om het wel te worden. Daarmee is de fysieke integriteit van de burger geen staatsvrij gebied meer en dat druist in tegen de liberale principes waar onze rechtsstaat op gebouwd is: de burger is vrij, de Staat niet zijn bezitter.

In de praktijk wordt door D'66 te weinig rekenschap afgelegd voor de effecten van actieve donorregistratie op een grote groep onverschillige, laaggeletterde en/of teruggetrokken levende burgers. Dat nog los van de misschien nog wel grotere groep van mensen die überhaupt niet eens na wil denken over orgaandonatie, of er simpelweg in de strijd tussen hart en hoofd, tussen geweten en principes, niet goed uit komt en daarom een besluit uitstelt. Al die mensen worden wat D'66 betreft gedwongen om toch een keuze te maken. Sommigen voorstanders noemen dat juist een vorm van zelfbeschikking. Los van de vraag of je mensen mag dwingen om over iets na te denken, is een gedwongen keuze over zelfbeschikking überhaupt in vrijheid te maken?

De hartkleppen van Henry the Hoover
Het informeren van alle burgers dat ze 'ja, tenzij'-donor zijn geworden als de wet wordt aangenomen, is eveneens een onmogelijke opgave. Als het de overheid in de wervingscampagnes voor pro-actieve donorregistratie al niet lukt om voldoende mensen te bereiken, hoe lukt dat dan andersom wel? Zeker met de kennis in het achterhoofd dat - volgens Dijktra - nu ook al 60% van de burgers bereid schijnen te zijn om donor te worden, maar hun aantal niet terugkomt in de registratie. Hoe kun je dan garanderen dat de 40% burgers die kennelijk geen donor willen zijn, zich allemaal zullen verwittigen van het feit dat ze zélf actie moeten ondernemen om hun donorregistratie op "Nee" te zetten, en dat de overheid tot die tijd voor hen bepaald heeft dat het een "Ja" is? Precies, dat kun je niet garanderen - en Dijkstra schoot daarin ernstig arrogant van het padje door te verklaren dat je 'alleen op stofzuigers 100% garantie krijgt'.

Hallo mevrouw Dijkstra, het gaat hier over de fysieke én geestelijke integriteit van de levens van mensen met staatsrechtelijke zelfbeschikking. Niet over Henry the fucking Hoover. Maar het Kamerlid erkent dus op voorhand al dat het de Staat nooit zal lukken om iedereen te bereiken - en dat is dan dikke vette jammer voor mensen die ineens buiten hun eigen medeweten als donor zijn geoormerkt door de overheid. Hadden ze maar een stofzuiger moeten kopen, of zo. En wie zwijgt, stemt toe volgens Pia Dijkstra - ook al zo'n uitspraak die van abjecte arrogantie getuigt, als ook van een onbegrip van de grondwettelijke principes waar zij met haar ADR de bijl aan zet.

NPO als herder van de morele kudde
Hoewel de Senaat zich star opstelt, heeft Dijkstra wel de media mee. In de publieke opinie is het allang een uitgemaakte zaak: donor worden is de nieuwe burgerplicht. De NPO wakkert die morele groepsdruk graag even aan in nieuws- en actualiteitenprogramma's. Bij DWDD kwam daags voor het Senaatsdebat het tranentrekkende pleidooi van de onvermijdelijke anekdotische patiënt aan bod, inclusief onvermijdelijke Patrick 'Donorshow' Lodiers. Bij 2DOC (ook BNNVARA) werd - misschien nog wel vileiner - gesuggereerd dat de actieve staatswerving van meer donoren in Nederland de orgaanhandel in India zou kunnen stuiten. Tweemaal een gotspe.

Ook op social media hebben voorstanders van Dijkstra's donorwet het stiltecoupésticker-effect ontdekt. Ineens meent iedereen iets te zeggen te hebben over jouw organen en jouw afwegingen. Wat een bijzondere gift was, de schenking van een orgaan, is plots een soort gegeven paard geworden. Grondwettelijke principes, de onmogelijkheid van het bereiken van 100% van de volwassen burgerbevolking, serieuze ethische, liberale en rechtstatelijke vragen over het staatsvrije zelfbeschikkingsrecht van de vrije burger stuiten op onbegrip bij veel mensen, maar niemand is te lui voor een makkelijk moreel standpunt dat met de bemoedigende ruggesteun van de groepsdruk geprojecteerd wordt op critici: 'Tegen actief donorschap? Kille egoïst!' Niet zelden worden zulke verwensingen van mensen die wél willen dat van alle burgers pro-actief een broedmachine voor organen wordt gemaakt, gevolgd door de behoorlijk koddige contradictie "Dan ook níet ontvangen!" Machtswellust zit in in iedereen, kan plots van diep komen, en uit zich bijna altijd als frustratie.

De valse troefkaart van de empathie
Het hele onderwerp wordt - geheel in de geest van de tijd - zo verdomd empathisch opgedrongen. Het gaat, aan de hand van anekdotes, louter over warme gevoelszaken als lijden, liefde en leven en daarbij staan koude marmeren principes alleen maar in de weg. In de publieke opinie is de nieuwe donorwet inmiddels het aangespoelde jongetje Aylan op het strand geworden. In zijn geval was het mantra 'Als je tegen massamigratie bent, ben je dus vóór dode kinderen die gered hadden kunnen worden. Onmens!' En zo werkt het nu met de donorwet ook: 'Als je tegen actieve registratie bent, ben je dus vóór meer dode mensen die gered hadden kunnen worden. Onmens!'

Dat is helemaal niet de kwestie. Natuurlijk is 'hoe meer donoren, hoe beter' het beste streven. En het tekort is triest. Maar waar nog niet alle opties tot donorwerving zijn uitgeput (laat staan goed zijn beproefd - waarom krijgen burgers niet standaard een donorformuliertje onder ogen als ze paspoort of rijbewijs verlengen?), is de actieve registratiewens van Dijkstra een bijna wanhopige laatste noodgreep die uiteindelijk meer kost dan ze oplevert. Maar ja: de kosten zijn gemaakt van koud marmer dat is ingebed in de zompige bodem van een muffige grondwet, en de opbrengsten bestaan uit hartverwarmende (en uiterst mediagenieke) anekdotes van onverwachte overlevers. Instant gratification versus mogelijke schade op lange termijn: als we als mens geleerd hadden ons daartegen te verzetten, zou niemand nog roken of drinken.

150 doden wegen minder zwaar dan de vrijheid van alle burgers
Toch is het donorvraagstuk geen kortetermijnkick, maar primair een fundamentele kwestie van grondrechten, bestuursethiek, verhoudingen tussen burger en staat, en diepgewortelde liberale fundamenten over vrijheid, zelfbeschikking en lichamelijke integriteit. Ingewikkeld, stoffig en ja, ook een beetje kil. Zoals dat hoort met dergelijke kwesties, waarin de emoties van de anekdote een ondergeschikte rol moeten spelen aan het ongrijpbare principe van de vrijheid, om zodoende tot de meest zuivere afwegingen te komen.

De inherente contradictie waarmee dit pleidooi vervolgens enkel kan worden besloten, is middels een smeekbede die helaas ook bijna louter als emotie kan worden uitgelegd: 

Laat de groepsdruk van de empathie alsjeblieft nooit leidend zijn bij een besluit dat op emotieloze gronden moet worden genomen. Het gaat niet om het redden van 150 mensenlevens per jaar, maar om het grondrecht van alle burgers om met rust gelaten te worden door de Staat. Het recht van alle vrije burgers in Nederland om niet te hoeven kiezen, weegt écht zwaarder dan 150 doden door een tekort aan donororganen.

Dan maar een onmens.

Social
Social

Disclaimer: Anekdotisch voorbeeld

Pia Dijkstra tegen verbijsterde Senaat: 'Garanties bij de donorwet? Die krijg je alleen op stofzuigers'

Orgaanhandelaar Pia Dijkstra (D'66) had het zwaar in de Eerste Kamer dinsdag. Haar verdediging van de donorwet stuitte op veel weerstand en vragen bij de senatoren. Zo veel, dat het debat volgende week verder gaat en de stemming een week is uitgesteld.

Laten we vooropstellen: in een aantal zaken rond orgaandonatie heeft Pia Dijkstra volkomen gelijk. Er zijn te weinig donoren, er zijn te veel patiënten die op nieuwe onderdelen wachten en het hele transplantatietraject kent vele verhalen van verdriet en verlies wanneer er geen nieuwe longen, nieren of hartkleppen kunnen worden gevonden. Maar de oplossing die D'66 voor staat, is een ongrondwettelijke inbreuk op de lichamelijke integriteit en de wilsbeschikking van alle Nederlandse staatsburgers.

Juist op dat onderdeel - Artikel 11 Grondwet - wist ze haar verhaal niet goed te onderbouwen. Toen er garanties gevraagd werden op goede en begrijpelijke voorlichting die alle burgers bereikt, was haar antwoord dat je 'alleen op stofzuigers 100% garantie krijgt'. Ook verwarde ze het uitblijven van een reactie van een burger op zijn of haar actieve donorregistratie door de overheid met automatische instemming, terwijl dat absoluut niet zomaar aangenomen kan worden. Beide zaken vielen verkeerd en de toch al niet positieve Senaat reageerde gepikeerd.

SGP-senator Van Dijk, fijntjes zoals alleen SGP'ers dat kunnen: "Ik kan het toch niet laten. Ik heb in mijn bijdrage even minister Borst aangehaald, en ik wil u zeker niet met haar woorden om de oren slaan, maar het grote verschil tussen haar inbreng toen en die van u nu is wat mij betreft enorm. Zij erkende juist het stukje staatsvrije sfeer, dus dat er een stukje persoonlijke vrijheid is, een eigen verantwoordelijkheid, waar de overheid niet in treedt, zeker als het gaat om zoiets persoonlijks als het doneren van je organen. Dat moet een eigen, zelfstandige keuze zijn. Juist daarom — en dat zijn niet mijn woorden, maar dat is een citaat — had zij principiële bezwaren tegen de Actieve Donorregistratie. Ik mis bij u het besef dat, ook als het gaat om klassieke grondrechten, wat juist kenmerkend is voor de liberale stromingen, we echt zuinig moeten zijn op dat stukje staatsvrije sfeer."

Er moet een brief met nadere toelichting van Dijkstra komen, en volgende week wordt het Kamerlid opnieuw aan de tand gevoeld in de Chambre de réflexion (die zich inderdaad niet politiek, maar zeer inhoudelijk reflectief gedroeg ten aanzien van de donorwet). De stemming over de nieuwe Actieve Donor Registratie (ADR) is van 6 naar 13 februari doorgeschoven.

Video met pijnpunt hieronder, stukje transcript na de breek, hele verslag hier. Cartoon: Coontje.

'Garantie geef je op stofzuigers'

Mevrouw Nooren (PvdA):
Even voor de zuiverheid van het debat: hoor ik de initiatiefneemster nu zeggen dat op het moment dat mensen geen bezwaar hebben, zij dat beschouwt als stilzwijgende toestemming?

Mevrouw Pia Dijkstra:
Ja.

Mevrouw Nooren (PvdA):
Realiseert de initiatiefneemster zich dat we dat eigenlijk niet weten? We weten alleen dat mensen hun bezwaar niet geuit hebben. Is geen bezwaar geuit voor u gelijk aan stilzwijgende toestemming?

Mevrouw Pia Dijkstra:
Ja, vooral omdat de ruggengraat van dit wetsvoorstel — ik kom daar nog heel uitgebreid op terug — is dat iedereen weet wat de consequentie van niet registreren is. Dat betekent dus dat we inderdaad alle inspanningen erop moeten richten om — 100% kan je het nooit garanderen — zo veel mogelijk mensen hierin mee te nemen. Als de consequenties bekend zijn en je maakt dan nog geen bezwaar, is dat inderdaad een vorm van stilzwijgende toestemming.

Mevrouw Nooren (PvdA):
Mag ik het dan iets praktischer maken? U zegt: belangrijk is om daarvan te kunnen bespreken dat mensen allemaal weloverwogen een keuze hebben gemaakt om hun keuze niet vast te leggen. Kunt u daar dan de consequentie aan verbinden dat dat pas zo is als we zeker weten, of bijna zeker weten, dat iedereen in Nederland, van die 7,6 miljoen mensen die tot nu toe hun wil niet hebben vastgelegd, een weloverwogen keuze hebben gemaakt? En daar komt natuurlijk meteen de vraag achteraan: hoe weet u dat dan?

Mevrouw Pia Dijkstra:
Je kan natuurlijk nooit zeggen dat je van 7,6 miljoen mensen, van elk individu, precies weet wat de afweging is. Wat je wel kunt regelen, is dat mensen weten wat de consequenties zijn van het niet-registreren. Daar moeten we dus alles op inzetten. Dat vind ik heel erg belangrijk. Ik heb ook al aandacht besteed aan de transparantie die bij dit wetsvoorstel veel groter is dan bij de huidige wet. Daar moeten we alles op alles zetten.

Mevrouw Nooren (PvdA):
Ik ben het van harte met de initiatiefneemster eens dat we alles op alles moeten zetten om mensen zich als potentiële donor te laten registreren. Laat daar geen misverstand over bestaan. Maar voor ons is de groep waarvan we het niet weten belangrijk. Mijn fractie vindt het dan ver gaan als u zegt: dat is stilzwijgende toestemming.

Mevrouw Martens (CDA):
Even over het punt dat we alles op alles moeten zetten om mensen goed te informeren. Dat is zeker het geval; tot nu toe is ook alles op alles gezet om zo veel mogelijk donoren te krijgen. Maar er rest nog heel veel om te doen, heel veel is ook nog niet gedaan. Heel veel mensen weten er ook nog niet van. Over alles op alles zetten, zegt de regering, omdat het natuurlijk ook gaat over de wilsonbekwamen en de niet- en laaggeletterden, daar eigenlijk nog geen ervaring mee te hebben. Dus wij kunnen op dit moment ook niet waarborgen dat ons dat lukt. Hoe kijkt de initiatiefneemster daartegen aan? Welke garanties heeft zij dat het ook gaat lukken? Alle 7 miljoen is misschien wat veel gevraagd, maar toch voor een heel groot en substantieel deel van die mensen geldt: hoe gaat dat? Daar is nog geen ervaring mee.

Mevrouw Pia Dijkstra:
De ambtsvoorganger van de huidige minister zei altijd: garantie geef je op stofzuigers. Het is natuurlijk niet mogelijk om dat 100% te garanderen. Dat is uitgesloten. Dat kun je op geen enkele manier. Maar je kan wel op een gegeven moment nagaan of de kennis bij bepaalde groepen, waarvan we nu verwachten dat die daar moeilijk zal landen, wel goed landt en mensen dat wel begrijpen.

Mevrouw Martens (CDA):
Maar hoe gaat u dat dan checken? Want dat is dan cruciaal.

Mevrouw Pia Dijkstra:
Dat is een uitvoeringskwestie. Daar zal de minister op in moeten gaan.

Mevrouw Martens (CDA):
Dus dat is nog niet bekend?

Mevrouw Pia Dijkstra:
Dat is nog niet bekend, nee. Dan zal er eerst geëvalueerd moeten worden. Bij de evaluatie en de onderzoeken die plaatsvinden, zul je moeten kijken aan welke criteria dat moet voldoen en of dat ook wordt gehaald. Ik kom daar later in mijn betoog nog op terug.

De heer Kuiper (ChristenUnie):
Mevrouw Dijkstra was bij artikel 11 van de Grondwet en de onaantastbaarheid van het lichaam. Ik heb een vraag straks aan de minister, maar omdat u dit nu aanstipt, wil ik die ook aan u stellen. Het grondrecht op onaantastbaarheid van het lichaam is een afweerrecht. Dat werd net al even genoemd. De overheid moet daarbuiten blijven. Hoe kan het nu dat, als mensen niets doen en als vervolgens ook onbekend is met welk motief zij onder de rubriek "geen bezwaar" staan — dus ze doen eigenlijk helemaal niets — ze dat afweerrecht eigenlijk kwijt zijn? De overheid komt dan wel degelijk in de levenssfeer van mensen. Kunt u daar eens op ingaan?

Mevrouw Pia Dijkstra:
Het is misschien goed om nog een keer te herhalen dat toen de huidige Wet op de orgaandonatie tot stand kwam, ook al is aangegeven dat een opt-outsysteem, zoals in het ADR-systeem wordt voorgesteld, binnen die wetgeving zou kunnen passen. Er is toen een hele discussie geweest of je dat moest doen. Daar zullen we nu niet verder op ingaan. Maar ik vind het wel belangrijk om ook hier weer aan te geven dat met de regeling waarover het gaat en die maakt dat dit voldoet aan de criteria die ook door de Raad van State worden gesteld, er sprake is van niet alleen een belang voor de mensen die op dit moment op de wachtlijst staan voor een donororgaan, maar dat het van algemeen belang is, of zelfs voor ieder individu van eigen belang. Ik zei al in mijn inleiding dat iedereen op enig moment in zijn leven te maken kan krijgen met orgaanfalen. De ervaring leert dan ook dat mensen graag in aanmerking komen voor een nieuw orgaan. Dus het belang van het beschikbaar komen van donororganen en de rol van artikel 11 van de Grondwet daarin, is dat het gaat om een algemeen belang. En de noodzakelijkheid wordt daarmee ook duidelijk. Ik hoop dat ik daarmee uw vraag voldoende heb beantwoord.

De heer Kuiper (ChristenUnie):
Ik begrijp van mevrouw Dijkstra natuurlijk wel dat zij dit gaat wegen in het licht van het algemeen belang. Ik weet ook dat als je artikel 11 zegt, artikel 22 ook wordt genoemd. Maar het gaat mij om de aard van dat grondrecht. Als burgers van dit land zijn we in het bezit daarvan en we hoeven er niets voor te doen om daar ten volle gebruik van te maken. Maar nu is het zo dat als je niets doet, dus niet reageert op de brieven, je bij "geen bezwaar" komt. We weten niet of dat een bewuste of onbewuste actie is van mensen. Maar dan zijn ze dus dat afweerrecht kwijt. Ik zou gewoon willen weten — ik hoop dat de minister daar ook op ingaat — of dat eigenlijk wel kan, of dit juridisch deugt.

Mevrouw Pia Dijkstra:
Ik heb mijn antwoord gegeven. Het is aan de minister om daar verder op in te gaan. De heer Kuiper noemde ook al even artikel 22. Het belang van het beschikbaar komen van meer donororganen wordt natuurlijk ook door de Grondwet beschermd en wel door artikel 22, waarin aan de overheid de plicht wordt opgelegd om maatregelen te treffen ter bevordering van de volksgezondheid. Dat neemt overigens niet weg dat wettelijke regels, die een inbreuk op het recht op onaantastbaarheid van het lichaam met zich mee kunnen brengen, geschikt moeten zijn — ik zeg het toch nog maar een keer — om het doel te bereiken, en niet verder mogen gaan dan daarvoor noodzakelijk is. Mijn standpunt is dan ook dat als de huidige wet wordt gewijzigd met het nu voorliggende wetsvoorstel, nog steeds aan deze criteria zal worden voldaan en eigenlijk steeds beter, want in de huidige wet nemen de nabestaanden een grotere plaats in. Ook dat kan goed gerechtvaardigd worden door het belang van het beschikbaar komen van meer donororganen, maar het is geen zelfbeschikking.

De heer Diederik van Dijk (SGP):
Ik kan het toch niet laten. Ik heb in mijn bijdrage even minister Borst aangehaald, en ik wil u zeker niet met haar woorden om de oren slaan, maar het grote verschil tussen haar inbreng toen en die van u nu is wat mij betreft enorm. Zij erkende juist het stukje staatsvrije sfeer, dus dat er een stukje persoonlijke vrijheid is, een eigen verantwoordelijkheid, waar de overheid niet in treedt, zeker als het gaat om zoiets persoonlijks als het doneren van je organen. Dat moet een eigen, zelfstandige keuze zijn. Juist daarom — en dat zijn niet mijn woorden, maar dat is een citaat — had zij principiële bezwaren tegen de Actieve Donorregistratie. Ik mis bij u het besef dat, ook als het gaat om klassieke grondrechten, wat juist kenmerkend is voor de liberale stromingen, we echt zuinig moeten zijn op dat stukje staatsvrije sfeer.

Mevrouw Pia Dijkstra:
Ik heb dit natuurlijk met belangstelling beluisterd en ik weet ook hoe mevrouw Borst, de toenmalige minister, daarover indertijd gesproken heeft. Dat is natuurlijk ook in de Handelingen opgenomen. Ik heb haar de laatste jaren van haar leven, nu bijna twintig jaar later maar ze nu alweer een paar jaar geleden overleden, veel gesproken, ook over deze wetswijziging. Zij gaf aan dat in die lange periode die daaroverheen is gegaan, niet het resultaat is bereikt dat men wilde en dat zij de optie om nu de wet te wijzigen, steunde. Dat is wat ik u kan vertellen.

De heer Diederik van Dijk (SGP):
Daar neem ik kennis van. U kent uiteraard wijlen mevrouw Borst veel beter dan ik, dus daar gaat het niet over. In ieder geval wil ik er de vinger op leggen dat wat toen werd gezegd, ook door de regering, dat ik die noties eerlijk gezegd nu wel mis in uw beantwoording. Maar goed, u gaat nog verder begrijp ik.

Mevrouw Pia Dijkstra:
Ik ga nog verder en ik kom hier ook nog op terug.

Mevrouw Nooren (PvdA):
Ik denk dat we Kamerbreed het doel, het werven van potentiële donoren, delen. Maar ik wil de initiatiefneemster toch uitdagen om in zorgvuldigheid te spreken over mensen waarbij er inbreuk is op artikel 11 van de Grondwet. En dat het echt wat uitmaakt of er sprake is van mensen die geen bezwaar geuit hebben en het veronderstellen dat het dan ineens stilzwijgende toestemming heeft, omdat dat toch een andere indruk heeft in de inbreuk op artikel 11 dan dat je constateert dat mensen hun bezwaar niet geuit hebben.

Mevrouw Pia Dijkstra:
Ik probeer even goed te proeven wat u daarmee bedoelt, mevrouw Nooren. U zegt: je mag het niet als een actieve registratie beschouwen. Dat is natuurlijk ook niet zo, want mensen registreren zich niet. Maar juist doordat mensen op de hoogte zijn van de consequenties van het niet-registreren, mag je dat "geen bezwaar" beschouwen als een uiting van: ik heb er geen bezwaar tegen om als orgaandonor geregistreerd te zijn.

Mevrouw Nooren (PvdA):
Zelfs in uw eigen initiatiefwet bent u zorgvuldig in uw taal en schrijft u: geen bezwaar. U schrijft niet: stilzwijgende toestemming. Dat waardeer ik zeer, want dat geeft meer aan wat het is: er is geen bezwaar en er is geen stilzwijgende toestemming. Daarin zit de veronderstelling die u in een tussenzin zegt: dat mensen goed geïnformeerd zijn. Maar we weten dat niet. We weten niet wat er in die situatie aan de hand is. In dat licht proberen we hier met elkaar een belangenafweging te maken. Hebben we zorgvuldig gehandeld? Is de voorlichting op orde? Wat mogen nabestaanden doen? Zomaar roepen dat dat stilzwijgende toestemming is, vindt mijn fractie heel ver gaan.

Mevrouw Pia Dijkstra:
Dat begrijp ik en spreken van het zomaar roepen dat er stilzwijgende toestemming is, is ook niet helemaal terecht. Dat roep ik niet zomaar. Wat we natuurlijk wel regelen in dit wetsvoorstel, is dat er ofwel een actieve ja geregistreerd is of dat er staat dat er geen bezwaar is gemaakt. En er is natuurlijk altijd de rol, en daar komen we ook nog uitvoerig op terug, van de nabestaanden, als zij aannemelijk maken dat er geen sprake is geweest van een op de hoogte zijn van de betekenis van die consequenties, als zij dat kunnen uitleggen.

Mevrouw Martens (CDA):
Mag ik nog even wat vragen naar aanleiding van artikel 11? De Raad van State heeft gezegd, en zo is het ook: je mag een inbreuk plegen op artikel 11 als die voldoet aan de criteria noodzaak, proportionaliteit en subsidiariteit. Dat zei initiatiefneemster ook. Maar toen kwam er een tussenzin. De initiatiefneemster legde uit over de noodzaak. Daar heb ik in deze Kamer eigenlijk geen misverstand over gehoord. Maar de conclusie leek al getrokken te worden dat er daarmee ook geen probleem zou zijn. Ik denk dat het een heel snelle conclusie zou zijn dat daarmee geen inbreuk zou zijn op artikel 11, omdat dat juist vraagt om aan al die criteria te voldoen. Alleen ten aanzien van het eerste, noodzaak, is geen misverstand. Het is aan ons om verder te bepalen of aan al die andere criteria ook in voldoende mate voldaan is. Dus de conclusie dat het automatisch daarmee voldoet, klonk mij erg snel in de oren.

VOLLEDIG TRANSCRIPT: HIERRR.

Social

LIVE. Senaat buigt zich over Operatie Orgaanroof

D'66 probeert leeg kroonjuwelenkistje met levertjes en longen te vullen

Als Pia Dijkstra's donorwet door de Senaat komt, krijgt Stiefpapa Staat prenatale beschikking over je meest waardevolle, persoonlijke en private bezittingen. Dat zou NIET middels een 'Ja, tenzij'-constructie door de overheid moeten worden bepaald.

De orgaanwet gaat niet over 150 mensenlevens per jaar, maar over diepgaande ethische principes over zelfbeschikking versus de Staat. Er zijn meer donoren nodig, maar de overheid moet vrijwillige opt-in stimuleren en niet de rollen omdraaien door mensen tot opt-out te dwingen. Dat is principieel onverteerbaar vanuit het grondwettelijke recht op zelfbeschikking, en een hellend vlak voor allen. Organen zijn yours to give, not theirs to take. Wat er fundamenteel mis is met de wet hebben we hier neergelegd en dat zijn argumenten waardoor orgaanwetcritici allemaal extragratis "Jij bent harteloos en egoïstisch!" krijsende D'66'ers op hun liberale dakje krijgen. Want dat is een nare bijwerking van Pia's orgaanplan: als je tegen bent, maakt dat je in de ogen van de morele groepsdrukkers meteen een kille egoïst. Zelfbeschikking is namelijk niet meer links & individualistisch nu D'66 er een staatszaak van wil maken. Grappig: nationalisme mag niet meer, maar organen nationaliseren kennelijk nog wel.

Doodeng dus, maar het tij kan nog keren. De orgaanroof moet nog in stemming in de Senaat en er zijn daar kartelpartijen die in tegenstelling tot D'66 niet menen dat ze beter weten dan de burger wat goed is voor ons. CDA en vvd schijnen te twijfelen aan de doodenge donorwet van de NOS voorleesmoeder het D'66 Kamerlid. Maar ja: coalitiepartners, dus je kan als eerlijke burger nergens echt op vertrouwen. Er is volgens de NOS bovendien enorme lobbydruk op de Senatoren uitgeoefend om vóór te stemmen. Vandaag is het debat, hoofdelijke stemming dinsdag 6 februari 13u30 en knokken wordt het sowieso: pas als vier senatoren van de partijen die tegen zijn vóór stemmen en alle senatoren van partijen die vóór zijn dat ook doen, is het D66-voorstel een wet. Dat is een hoopvolle hoge hobbel, dus het klassieke liberalisme van de zelfbeschikking maakt nog kans om aan Doodsgreep66 te ontkomen. HUP BEJAARDE CONSERVATIEVE BABYBOOMSENATOREN! Aborteer die wet met Gw Artikel 11. Vanaf 10u15 live meekijken in de operatiekamer: hierrr of daarrr. Sprekerslijst: ici.

Formatiewatch. Onderhandelaars akkoord over medisch-ethische nageboorte

Eerst gingen ze geen principes uitruilen toen weer wel maar nu toch weer niet. Als we de spin in de Telegraag en het Algemeen Dealtjesblad moeten geloven is er een ouderwets compromis in de maak.

Traditiegetrouw krijgen we een gruwelovereenkomst waarin het slechtste van alle partijen tot een dodelijke cocktail wordt gemixt. Pia Dijkstra's orgaanroofwet gaat gewoon door. De liberale euthanasieplannen van D66 laten de onderhandelaars dan juist weer doodbloeden. In ruil daarvoor komt er meer onderzoek naar embryo's. Nou. Vlag uit hoor. Kereltje Pechtold ruilt zo veel principes uit, dat D66 nu een one issue partij is die alleen nog leeft voor donororganen. Een levend tissue partij, dus [drumroll - red.]. En dan is er nog een klimaatdeal aanstaande, maar wij kunnen u alvast verklappen: elke dag mooi weer zit er niet in. Vanmiddag wordt er weer verder onderhandeld en de heren zullen wel trots zijn op elkaar. Gelukkig hebben we Tante Khadija nog. "Tweede Kamervoorzitter Khadija Arib roept de onderhandelaars intussen op  om hun besprekingen snel af te ronden. 'Ze moeten er gewoon een beetje  vaart achter zetten', zegt de preses tegen De Telegraaf." Amen. Die Tweede Kamer zit ook maar niks te doen nu.
UPDATE: En het toneelstukje toneelt verder. Nu is Segers boos over lekken. O o o wat een gedoe.
UPDATE: Betrouwbaarste Man Van Nederland Mark Rutte zegt dat de kou uit de lucht is.

De fundamentele fout van de D66 donorwet

donorhart.jpeg OK, vanmiddag hadden we even een boos (wat wel weer leidde tot een hilarische tsunami aan huilwoeste D66'ers met moeilijke brillen, stijve bloesjes en een bekrompen groepsmoraal van graniet), maar inmiddels zijn we gekalmeerd en gaan we toch ff terug komen op die absurde donorwet van de voorleesmoeder van Doodeng66. Vandaag nam de Tweede Kamer met 75 tegen 74 hoofdelijke stemmen de Wet actieve donorregistratie van Pia Dijkstra aan, maar dat lukte alleen omdat Kamerlid Frank Wassenberg van de Partij voor de Dieren treinvertraging had en niet kon stemmen. Hij had tegen willen stemmen en is er "zeer ongelukkig" mee. Logisch, want er is iets fundamenteel fout aan de donorwet van D66.

Het poepsimpele principe van orgaandonatie is dat het te allen tijde een vrije keuze moet zijn om je organen af te (willen) staan. Nu zeggen voorstanders van de wet: 'Ja maar je kan toch nee zeggen?' Dat klopt, maar dat is niet het punt. Dat dwingt je namelijk tot actie, als je dat wilt doen. In de oude situatie hoefde je juist niets te doen als je geen donor wil zijn. En dat is vanuit de perspectieven van zelfbeschikking en fysieke integriteit (beiden grondwettelijk beschreven in Nederland) de enige wenselijke situatie. Met Pia Dijkstra's wet zorgt D66 er echter voor dat iedereen als donor geboren wordt, omdat de staat zo beschikt heeft. Dan is er al een stukje van je fysieke integriteit afgenomen voordat je überhaupt zelfbewustzijn hebt, laat staan dat je afgewogen keuzes kunt maken. Bovendien word je nu gedwongen om over iets na te denken waar je wellicht nooit mee bezig wil zijn. Je mag mensen uiteraard uitdagen om ergens over na te denken. Ook als overheid, bijvoorbeeld door reclames en campagnes voor donorschap, want een gebrek aan donoren is een probleem. Maar je zou burgers nooit moeten dwingen om dat te doen, noch om een keuze te maken.

Stel dat je besluit dat je geen donor wil zijn. Dan moet je zelfbeschikking toepassen om het donorschap ongedaan te maken. Daarin schuilt het volgende probleem. in de oude situatie kreeg je een soort maatschappelijke kudo achter je naam als je vrijwillig voor het orgaandonorschap koos. Niemand die je er toe dwong, maar áls je het deed, dan deed je toch iets nobels, goed voor een streepje sociaal respect. Wie het niet deed, kon daar uiteraard ook vragen over of kritiek op krijgen, maar werd ook niet meteen een sociale paria.

Per vandaag is de situatie potentieel (maar via comments en social media ook al meetbaar) omgekeerd: plots kun je een onmens zijn dat niet deugt wanneer je bewust opteert voor 'nee' omdat je vindt dat het jouw lijf is en jijzelf bepaalt wat daar wel en vooral niet mee mag gebeuren. "Maar straks zeker wel vooraan willen staan als je zelf een nieuwe nier nodig hebt?", en varianten daarop, zijn veelgehoorde commentaren en die leggen een moralistische druk op de nee-zegger, vooral omdat ze veel bijval krijgen. Zo wordt de vrije keus om nee te zeggen dus alsnog onder druk gezet: ondanks de de wettelijke ruimte om 'nee' te zeggen, is het volgens velen ineens moreel problematisch als je dat ook daadwerkelijk doet. Zelfbeschikking op basis van een groepsmoraal die wordt ontketend door een invasieve overheid die een keuze afdwingt, is dat nog échte zelfbeschikking?

Twijfelachtig. Want velen, met vrome D66'ers voorop, ontlenen nu ineens een moreel gewicht aan de nieuwe donorwet om tegen anderen te zeggen dat orgaandonatie een soort burgerplicht is. Dat is een zorgelijke vorm van morele groepsdruk, die het recht op zelfbeschikking onder druk zet. Het is een beetje vergelijkbaar met de stiltecoupéstickers, waar treurwilgende nordicwalk-types altijd met één priemende vinger op wijzen terwijl ze hun andere wijsvinger voor de lippen van hun verheven harses houden om pratende of bellende medereizigers het zwijgen mee op te leggen. Alleen gaat het ditmaal niet om het morele gelijk dat aan huisregeltjes in een trein wordt ontleend, maar om wat er met de inhoud van zijn meest persoonlijke bezit - het lichaam - moet gebeuren. Het gaat om de fysieke integriteit van een vrije burger in een vrij land.

Een vrije burger die per vandaag dus te maken heeft met een overheid die je organen komt collectiviseren, tenzij je daar bezwaar tegen aantekent. Maar een overheid zou alleen mogen vragen, nooit mogen eisen. De burger kan vervolgens ja zeggen, maar zou geen nee hoeven moeten zeggen. Helaas. Fysieke integriteit is per vandaag een grondrecht waar D66 geen respect meer voor heeft, en in het kielzog van die respectloosheid volgen dan als vanzelf de hooligans van de verheven moraal, die met verwijten van egoïsme en onmenselijkheid publiekelijk voor jou komen invullen wat je persoonlijke beweegredenen zijn om géén donor te willen worden.

"Een overheid die naast belastingheffing en wetshandhaving ook meent actief aanspraak te mogen maken op de inhoud van een menselijk lichaam ‘voor het grotere goed’, is een autoritaire macht waarvan de geschiedenis ons leert dat die met grote vrezen gevreesd moet worden", zo citeren we een verstandige vrouw. En zo is het. Fysieke integriteit is het grootste goed. Het is een bizarre waarneming, in een tijd waarin iedere man die scheef naar een vrouw kijkt als een halve aanrander wordt betiteld, en een ongevraagde hand op de kont al bijna als verkrachting geldt, dat het proactief en van Rijkswege gecoördineerd leeghalen van een heel lichaam ineens tot nationale norm wordt verheven. Een individueel lichaam zou, in één zin samengevat, te allen tijde 'mine to give away, not yours to take' moeten zijn. D66 gooit dat principe overboord, omdat Pia Dijkstra van mening is dat zij het beste weet wat goed is voor iedereen.

Verzetten tegen de groepsmoraal van D66 en jezelf alvast uitschrijven als donor doe je zo. Om donor te blijven, hoef je dus niks meer te doen. Je wordt het vanzelf - tenzij de Eerste Kamer alsnog tegen de wet stemt. Wat overigens goed mogelijk is en waarbij vooral Artikel 11 Grondwet, over de onaantastbaarheid van het lichaam, best mag worden meegewogen. Want in het D66-systeem kan de overheid niet langer aantonen of iemand bewust of onbewust donor is. Hebben donorburgers bewust de 'ja' laten staan, of hebben ze nooit geweten dat het ook in 'nee' kon worden omgezet, of de moeite daarvoor gedaan? In dat geval kon het wel eens in strijd zijn met het individuele recht om zelf te bepalen wat er met zijn of haar lichaam gebeurt. Dus zonder dat er vanuit staatswege een op voorhand geselecteerde keuze wordt gemaakt.

Eén ding is wel duidelijk geworden vandaag: uit het corpus van D66 zijn steeds minder kroonjuwelen om te recyclen.
bespaartips: Energie vergelijken | Autoverzekering vergelijken | Zorgverzekering vergelijken