JAMAAR JAMI - Trump bombardeerde Iran en capituleerde in Versailles

Slow read Sunday

Noot van de redactie: zoals vorige maand al aangekondigd schrijft Ehsan Jami iedere eerste zondag van de maand een genuanceerd doch doorwrocht stuk, bij gebrek aan beter (al was Jami de Pahmi een uitstekende suggestie, de inzender kan een mailtje naar win@geenstijl.nl sturen om een GS merch pakket te ontvangen) hebben wij JAMAAR JAMI als titel voor deze rubriek gekozen. Enfin, kom er maar in Ehsan.

Ik begrijp waarom het ongemakkelijk klinkt: het islamitische regime in Iran heeft de oorlog tegen de Verenigde Staten en Israël overtuigend gewonnen. Niet omdat Teheran meer vliegtuigen bezit, betere inlichtingendiensten heeft of minder schade heeft geleden. Op al die terreinen was het militair de mindere. Maar oorlog is geen wedstrijd in het produceren van indrukwekkende satellietbeelden. Een oorlog wordt gewonnen door politieke doelen te bereiken en de tegenstander te dwingen zijn doelen op te geven. Precies daar ligt de overwinning van Teheran.

Laat ik eerst een onderscheid maken dat in veel analyses gemakzuchtig verdwijnt. Niet Iran heeft gewonnen. De Iraanse bevolking, die opnieuw bombardementen, economische ontwrichting, repressie en verlies moest verdragen, heeft weinig reden voor een overwinningsparade. Het regime heeft gewonnen. Dat regime is niet hetzelfde als een eeuwenoude beschaving en evenmin als de miljoenen Iraniërs die ervan af willen. Juist omdat ik dat onderscheid serieus neem, kan ik zonder romantiek vaststellen wie strategisch als winnaar uit deze oorlog komt.

Washington en Jeruzalem begonnen met grootse doelen. Het nucleaire programma moest worden uitgeschakeld, de politieke leiding onthoofd, het regime tot overgave gedwongen en de regionale macht van Teheran gebroken. Donald Trump sprak zelfs over onvoorwaardelijke overgave. De militaire overmacht was zichtbaar: Iraanse luchtverdediging werd gepenetreerd, commandanten werden gedood en nucleaire en militaire locaties zwaar beschadigd. Alleen volgde uit die tactische superioriteit geen strategische onderwerping. 

De ayatollahs bleven overeind, vervingen hun leiders, radicaliseerden hun bestuurlijke kern en kwamen met meer onderhandelingsmacht aan tafel dan vóór de oorlog. Chatham House concludeert dan ook dat de Verenigde Staten en Israël hun militaire superioriteit niet konden omzetten in regimewisseling of politieke capitulatie.

Het bewijs ligt niet in de propaganda uit Teheran, maar in het memorandum dat Trump zelf ondertekende. De Verenigde Staten gingen akkoord met sanctieverlichting, vrijgave van bevroren tegoeden, opheffing van de blokkade van Iraanse havens en een reconstructie- en investeringsfonds van honderden miljarden dollars. De architecten van "maximum pressure" schrijven nu zelf de cheque uit. Tegelijk bleef een definitieve regeling van het nucleaire programma onderwerp van nieuwe onderhandelingen. Waar Washington eerder eiste dat verrijkt uranium het land zou verlaten en binnenlandse verrijking vrijwel zou verdwijnen, accepteerde Trump nu dat verdunning mogelijk op Iraans grondgebied plaatsvindt. Ook het raketprogramma werd eenvoudig uit handen gegeven.

Dat is allemaal geen onvoorwaardelijke overgave. Het lijkt eerder op een schadeformulier dat Washington na een mislukte verbouwing moet ondertekenen, met de aannemer nog in het pand. De meest onderbelichte overwinning van Teheran is misschien nucleair. Washington en Jeruzalem kunnen installaties hebben vernietigd en centrifuges hebben begraven, maar zij hebben tegelijk het krachtigste argument vóór een Iraanse kernbom geleverd.

De les voor de nieuwe machthebbers is eenvoudig: een nucleaire drempelstaat kan worden gebombardeerd, een volwaardige kernmacht moet worden afgeschrikt en onderhandeld. Daarmee is het nucleaire programma niet langer alleen een technisch project of diplomatiek ruilmiddel, maar een levensverzekering voor het regime. Dat is de paradox van deze oorlog. Militair geweld kan een nucleair programma vertragen, maar tegelijkertijd de politieke wil versterken om het uiteindelijk te voltooien. Washington bombardeerde het nucleaire programma terug in de tijd, maar duwde het Iraanse denken vooruit richting de bom.

Teheran ontdekte bovendien waar de werkelijke kwetsbaarheid van de wereldmacht lag: niet in een vliegdekschip, maar bij de benzinepomp. Door de Straat van Hormuz te blokkeren, veranderde het regime een regionale oorlog in een mondiaal economisch probleem. Meer dan veertien miljoen vaten dagelijkse olieproductie werden geraakt. Olieprijzen, transportkosten en inflatie deden wat Iraanse raketten niet konden: de oorlog rechtstreeks de Amerikaanse huiskamer binnenbrengen, in de vorm van een rekening aan de pomp die geen Fox News- presentator kon wegpraten.

De slimste manoeuvre van het regime was misschien wel dat het weigerde de verschillende fronten afzonderlijk te laten behandelen. Hormuz, sancties, het nucleaire dossier en de oorlog in Libanon werden één onderhandelingspakket. Daarmee werd Israëls vrijheid om Hezbollah te blijven aanvallen een Amerikaans economisch probleem. Teheran hoefde Israël niet militair te verslaan. Het hoefde slechts de prijs van Israëls oorlog bij Washington neer te leggen.

En toen kwam Versailles. Trump ondertekende het memorandum in het paleis waar Duitsland in 1919 de vrede tekende waarmee zijn nederlaag in de Eerste Wereldoorlog politiek werd bezegeld. De symboliek was bijna te fraai om door een scenarioschrijver te worden verzonnen. Ook het nieuwe memorandum telt veertien punten, een onbedoelde echo van de veertien punten die rond de Vrede van Versailles beroemd/berucht werden. Trump wilde geschiedenis schrijven, maar koos uitgerekend het decor dat synoniem werd met de vernedering van de verliezende macht. Misschien was dit toeval. Misschien bezit Emmanuel Macron een buitengewoon droog gevoel voor humor.

Ook Israël bereikte zijn politieke doel niet. Het regime verloor mensen, installaties en prestige, maar Israël verloor iets fundamentelers: de vanzelfsprekendheid dat Washington zijn strategie blijft volgen. De Amerikaanse regering sloot een akkoord waarover Israël grote bezwaren had, terwijl Netanyahu steeds meer als obstakel voor Amerikaanse de-escalatie werd behandeld. Reuters beschreef hem zelfs als mogelijk de grootste politieke verliezer van de deal. In een Israëlische peiling vond ruim 92 procent dat Iran had gewonnen of meer uit het conflict had gehaald. Dat is geen meting van objectieve waarheid, maar wel van een vernietigend veranderd veiligheidsgevoel, en van een premier die thuis een overwinning moet verkopen aan een bevolking die het tegendeel in de peilingen heeft gezet.

De diepere overwinning is regionaal. De Golfstaten hebben gezien dat Amerikaanse bases niet alleen bescherming bieden, maar ook doelwitten creëren wanneer Washington zonder hun instemming oorlog voert. Teheran heeft laten zien dat het, ondanks technologische achterstand, de energiestromen, investeringsbeslissingen en veiligheidsberekeningen van de hele regio kan ontregelen. Amerikaanse macht is nog altijd overweldigend, maar niet langer automatisch beslissend. Dat verschil is de kern van deze oorlog.

Ik juich die uitkomst niet toe. Integendeel, ik had graag gezien dat Trump daadwerkelijk had gedaan wat hij zelf suggereerde: finish the job. Daarmee had hij de voorwaarden kunnen scheppen voor regime change. Dat zou mogelijk hebben betekend dat de Verenigde Staten en Israël militair en politiek tot het uiterste moesten gaan. Juist die beslissende stap heeft Trump niet gezet. Een overwinning van het regime is geen overwinning voor vrijheid, vrouwenrechten of democratie. Een autoritair regime dat een buitenlandse aanval overleeft, gebruikt dat voortbestaan doorgaans om de binnenlandse repressie verder op te voeren.

De tragedie is daarom niet alleen dat de Verenigde Staten en Israël hun doel niet bereikten, maar dat zij, handelend in naam van veiligheid en bevrijding, uiteindelijk precies het regime hebben versterkt dat zij beweerden te willen vernietigen.

Militair wonnen Washington en Jeruzalem vrijwel iedere afzonderlijke confrontatie. Strategisch verloren zij de oorlog. Het regime overleefde, behield zijn belangrijkste machtsmiddelen, dwong economische concessies af, maakte Hormuz tot onderhandelingswapen en veroorzaakte een breuk tussen zijn twee voornaamste tegenstanders. De sterkste partij verloor omdat zij vernietigingskracht verwarde met politieke beheersing. Washington beheerste het luchtruim. Teheran bepaalde uiteindelijk de landingsbaan.

En Europa? Dat stond er zoals gebruikelijk naast: ernstig kijkend, bezorgd verklarend en zoekend naar een gemeenschappelijk standpunt dat waarschijnlijk gereed is wanneer de volgende oorlog alweer begonnen is. Terwijl Washington vocht en Teheran onderhandelde, produceerde Brussel vooral adjectieven. In de nieuwe wereldorde is Europa geen speler meer, maar de notulist.