stukken
Waarom een Vlaming ‘zetel’ zegt en wij ‘bank’
Je loopt als Nederlander door een Vlaamse stad. De ober verstaat je bestelling, je begrijpt de gesprekken op het terras en zelfs de aanwijzingen van een voorbijganger klinken vertrouwd. Tot iemand zegt dat hij straks op zijn zetel gaat zitten. Bedoelt hij nou een bank?
Nederlands en Vlaams zijn één taal, met vrijwel dezelfde woordenschat en grammatica en een gedeelde standaard. Toch vallen de verschillen meteen op, zowel in gesprekken als op papier. Hoe zijn die ontstaan, hoe klinken ze en wie bepaalt eigenlijk wat correct Nederlands is?
Waar al die Franse woorden vandaan komen
De zetel uit het begin is in België de gewone naam voor een zachte zitplaats, voor één persoon of meer. Nederlanders zeggen fauteuil of bank. Een Belgische bank is juist meestal hard, zoals een parkbank. Zelfs in de auto of het vliegtuig zit een Vlaming in een zetel.
Niet elk verschil komt uit het Frans. Toch drukte die taal een stevig stempel op het Belgische Nederlands. Na de onafhankelijkheid in 1830 was Frans de bestuurstaal. Pas in 1898 kreeg Nederlands dezelfde wettelijke status. Die lange periode als bestuurstaal leverde het Belgische Nederlands woorden op als confituur voor jam en camion voor vrachtwagen.
Andere verschillen zijn verrassender. Zo zeggen Vlamingen gsm in plaats van mobieltje en pechstrook in plaats van vluchtstrook. En wie in Vlaanderen gaat lopen, kan best gaan rennen.
Zelfs aan de speeltafel hoor je Frans: croupier en jeton zijn Franse woorden, en roulette betekende oorspronkelijk ‘wieltje’. Die termen zijn ook vertrouwd bij Starcasino, een online casino België dat zijn website in het Nederlands en Frans aanbiedt. Je vindt er onder meer een Franse roulettevariant en met Starcasino Dutch ONE Blackjack een eigen blackjacktafel.
Een zachtere g
Je hoort het verschil soms na één woord: de g. In Vlaanderen klinkt die zacht, in het noorden van Nederland vaak schrapend. Het scheelt maar enkele millimeters: bij de zachte g ligt de klank iets verder voorin je mond, bij de harde meer naar achteren. De grens loopt grofweg langs de Rijn, Maas en Waal, niet langs de landsgrens. Daarom spreken ook Brabanders en Limburgers met een zachte g. Volgens taalkundige Marc van Oostendorp is de zachte g de oudste van de twee. De harde g zou in de negentiende eeuw in Amsterdam zijn opgedoken en zich vandaar hebben verspreid.
Zelfde taal, andere woorden
Een accent hoor je meteen, maar de woordkeuze valt soms pas later op. Een Vlaming warmt zijn eten op in de microgolfoven, terwijl een Nederlander de magnetron aanzet. Heeft hij ergens goesting in, dan heeft hij zin. En als hij gaat kuisen, bedoelt hij schoonmaken. Dat vanzelfsprekende taalgebruik werd vroeger lang niet altijd geaccepteerd.
Wie bepaalt wat goed Nederlands is?
In de jaren vijftig en zestig keek men bij taaladvies in Vlaanderen nadrukkelijk naar het Nederlands uit het noorden. ‘Plaaster’ moest ‘gips’ worden en ‘plattekaas’ maakte plaats voor ‘kwark’. Ook gallicismen, woorden en uitdrukkingen die uit het Frans waren overgenomen, kregen geregeld een rode streep.
In 1980 richtten België en Nederland de Nederlandse Taalunie op om hun taalbeleid samen te regelen; de Taalunie is onder meer verantwoordelijk voor de gemeenschappelijke spelling. Suriname sloot zich in 2004 als geassocieerd lid aan.
Inmiddels kijkt men anders naar de verschillen. Belgisch-Nederlands geldt pas sinds enkele decennia als een volwaardige variant van de standaardtaal. Zelfs bij het instellen van de spellingcontrole kun je kiezen tussen Nederlands uit België en Nederland. Op straat hoor je bovendien vaak tussentaal, een mengvorm van dialect en standaardtaal die zich weinig van officiële regels aantrekt. Niemand heeft het alleenrecht op goed Nederlands. We delen de spelling, maar houden onze eigen woorden.
Verstaan we elkaar dan wel?
Ja, Nederlanders en Vlamingen verstaan elkaar doorgaans prima. Een onbekende uitdrukking kan even voor verwarring zorgen, maar meestal kom je er tijdens het gesprek vanzelf achter wat iemand bedoelt.
Zelfs de manier waarop je iemand aanspreekt, verschilt. In Vlaanderen hoor je in informele gesprekken nog vaak ‘gij’ en ‘uw’, terwijl wij eerder ‘jij’ en ‘jouw’ gebruiken. Die laatste vormen winnen ook in Vlaanderen terrein, maar lang niet overal even snel. Als Nederlander kun je gewoon blijven praten zoals je gewend bent. Niemand verwacht dat je plots ‘gij’ gaat zeggen.
Op papier ligt het soms gevoeliger. Nederlandse uitgevers vragen Vlaamse vertalers weleens om woorden aan te passen aan hun lezers. Sommige Nederlanders struikelen over Vlaamse uitdrukkingen in romans, terwijl de betekenis doorgaans uit de context blijkt.
Het Nederlands reikt bovendien verder dan deze twee landen. België heeft drie officiële talen: Nederlands, Frans en Duits. Brussel is officieel tweetalig, met Nederlands en Frans. Ook Suriname gebruikt Nederlands als officiële taal, en binnen de Europese Unie is het Nederlands een officiële taal via België en Nederland.
En die zetel? Daar zit je net zo lekker op als op een bank. Alleen de naam reist niet helemaal mee.
